Bez mapy, bez GPS-u, czasem samotnie. Jak pokonać pół świata, tysiące kilometrów i ani razu nie zgubić drogi do celu?

Żeby było jasne: ich migracja nie ma w sobie nic magicznego. To niewiarygodnie ciężka, wyczerpująca praca. I do tego niebezpieczna.

Ptaki odlatują na zimę nie dlatego, że jest im zimno, ale dlatego, że nie mogą znaleźć pożywienia. Wiele gatunków ma wyjątkowo gęste upierzenie i z łatwością przetrwałoby mroźne temperatury.

Mówiąc o migracjach, często myślimy o dużych, widocznych ptakach. Znane są jesienne „sejmiki” bocianie poprzedzające odloty do Afryki, podobnie „sejmiki” żurawi. Jednak większość ptaków wędrownych jest mała i ledwo widoczna – kojarzymy wielkie stada pomniejszych gatunków, np. szpaków zbierających się do odlotu.

Ptaki, niezależnie od wielkości, pokonują setki, tysiące kilometrów i bezbłędnie odnajdują drogę, całkowicie bez GPS-u, bez map drogowych, często nawet bez innych ptaków swojego gatunku i bez wcześniejszego doświadczenia. Wciąż jest wiele pytań, na które nie potrafimy znaleźć odpowiedzi i pomimo naukowych wyjaśnień wciąż jest wystarczająco dużo powodów do zachwytu, dzięki czemu migracje ptaków zachowują w sobie coś magicznego, a przynajmniej cudownego.

Miniaturowe urządzenia śledzące wykazały niedawno, że białorzytka odbywa jeden z najdłuższych znanych lotów migracyjnych – 30 tys. km z Afryki Subsaharyjskiej do arktycznych terenów lęgowych w Arktyce.

Obecnie wiemy, że wiele gatunków ptaków orientuje się w terenie, wykorzystując pole magnetyczne Ziemi podczas migracji. Jednak pole magnetyczne nie działa jak kompas wskazujący północ lub południe; zamiast tego wskazuje ptakom kierunek równika. Ptaki zawsze wiedzą, czy zbliżają się do równika, czy od niego oddalają.

Wiele ptaków posiada specyficzne białka w oczach, tzw. kryptochromy oraz kryształki magnetytu w dziobach, które służą im do odbierania pola magnetycznego Ziemi, podobnie jak wewnętrzna igła kompasu.

Ptaki wędrowne nocą orientują się w położeniu gwiazd i w ten sposób określają kierunek lotu. W dzień umieją wykorzystać położenie słońca i dostosowują jego ruch do swojego wewnętrznego zegara (rytmu dobowego).

A starsze, doświadczone ptaki wykorzystują punkty orientacyjne wizualne i akustyczne, zapamiętują linie brzegowe, doliny rzeczne, autostrady czy pasma górskie. Co ciekawe, niektóre wykorzystują nawet infradźwięki morza.

Przed odlotem ptaki wpadają w szał objadania się i gromadzą rezerwy tłuszczu. W tym procesie ich masa ciała może się nawet podwoić. Tłuszcz to niezwykle wydajne paliwo do lotu. Aby zaoszczędzić na wadze, niektóre gatunki kurczą narządy niepotrzebne przed lotem, takie jak żołądek czy układ trawienny. Podczas lotu nawet białko mięśniowe ulega rozpadowi, co generuje energię. Duże ptaki wykorzystują prądy wstępujące, czyli prądy termiczne, i szybują z wiatrem tak często, jak to możliwe. Gęsi i żurawie lecą w formacji klinowej. Ptak prowadzący przełamuje prąd wstępujący, podczas gdy kolejne ptaki lecą w prądzie tworzonym przez ptaka z przodu. Pozwala to zaoszczędzić do 20 proc. energii. Ptaki regularnie zmieniają się na czele.

Trudno nam sobie wyobrazić te niesamowite wyczyny, ponieważ działamy z ograniczonej perspektywy ludzkiej wyobraźni, zorientowanej na to, co my, ludzie, potrafimy zrobić, co potrafimy sobie wyobrazić.

Może więc migracja ptaków rzeczywiście nie jest magią. Może jest czymś ciekawszym. Jest jednym z tych zjawisk, w których natura przypomina nam, że rzeczy całkowicie realne potrafią być bardziej niewiarygodne niż wszystko, co sami moglibyśmy wymyślić.

Aleksander Niweliński

Mgr inż. zootechnik, zatrudniony w Zoo w Krakowie w latach 1975–1997, od 1990 r. – z-ca dyrektora ds. hodowlanych. W latach 1997–2014 dyrektor Zoo w Płocku, następnie – 2014-2015 – dyrektor Zoo w Poznaniu. Staże zawodowe w ogrodach zoologicznych w Brazylii, Holandii, Niemczech, Austrii i Stanach Zjednoczonych. Przedstawiciel Polski w Radzie Europejskiego Stowarzyszenia Ogrodów i Akwariów (EAZA Council). Przewodniczący Rady Dyrektorów Polskich Ogrodów Zoologicznych w latach 2013-2015, obecnie honorowy członek Rady. W latach 2001-2015 członek ARTAG – Zespołu Doradczego EAZA ds. Hodowli Gadów i Płazów. Biegły Ministerstwa Środowiska ds. fauny ex situ. Zajmuje się doradztwem z zakresu żywienia i hodowli zwierząt, opracowywaniem ekspertyz przyrodniczych oraz fotografią przyrodniczą. Autor 32 publikacji i tłumaczeń naukowych.

Na zdj. na górze strony: klucz żurawi, fot. A. Niweliński

Udostępnij artykuł: