Człowiek, czyli stworzenie zaskakująco słabo wyposażone przez naturę, zwierzę, które nie dostało grubego futra, więc uszyło sobie ciepłą kurtkę

Albo założyło najwygodniejsze buty świata, by bez bólu spacerować po kamienistej plaży. A mimo to pozostaje mieszkańcem tej samej planety co mewa, krab i pozostałe zwierzęta. Uniezależniło się od wielu bezpośrednich ograniczeń przyrody, lecz jednocześnie stworzyło cywilizację, która jest od niej ogromnie zależna.

Przyroda jest pełna niezwykłych specjalistów. Ryby doskonale radzą sobie pod wodą, wielbłądy przemierzają rozpalone pustynie, niedźwiedzie polarne nie boją się arktycznych mrozów, a kozice z zadziwiającą łatwością poruszają się po stromych, skalistych zboczach.

Niektóre z tych przystosowań są tak doskonałe, że nawet najbardziej zaawansowana technologia człowieka wydaje się przy nich nieco nieporadna.

Ewolucja jest znakomitym konstruktorem, ale nie działa na zamówienie. Nie można jej poprosić o dodatkową warstwę futra przed nadejściem zimy albo o większe uszy podczas wyjątkowo upalnego lata. Zmiany ewolucyjne zachodzą zazwyczaj przez wiele pokoleń. Możliwe są modyfikacja zachowań, zmiana diety, szukanie schronienia czy stopniowe przystosowywanie fizjologii do nowych warunków. Jednak możliwości takich reakcji mają swoje granice.

I tutaj na scenę wkracza człowiek – stworzenie pod wieloma względami zaskakująco słabo wyposażone przez naturę. Człowiek, czyli zwierzę, które zamiast futra wymyśliło kurtkę.

---

Spójrzmy na siebie bez przesadnego zachwytu. Nie mamy gęstego futra chroniącego przed mrozem, pazurów pozwalających skutecznie polować, skrzydeł umożliwiających latanie ani płetw ułatwiających pływanie. Nie jesteśmy szczególnie szybcy, nie potrafimy oddychać pod wodą, a nasze zęby raczej nie wzbudziłyby respektu wśród drapieżników.

Co więcej, wystarczy wybrać się boso na kamienistą plażę, żeby przekonać się, jak daleko nam do doskonałości. Mewa spaceruje po kamieniach bez najmniejszego problemu, krab zwinnie przemyka między skałami, a człowiek podskakuje, syczy z bólu i rozpaczliwie wypatruje kawałka piasku. W końcu zakłada buty i problem znika. I właśnie w tych butach kryje się sekret naszego ewolucyjnego sukcesu.

Człowiek nie musi bowiem za każdym razem dostosowywać swojego ciała do środowiska. Potrafi dostosować środowisko do własnych potrzeb. Zamiast czekać, aż ewolucja wyposaży go w grube futro, szyje ciepłą kurtkę. Zamiast wykształcać skrzela, konstruuje aparat do nurkowania. Zamiast nauczyć się latać, buduje samolot. A kiedy robi mu się gorąco, nie potrzebuje uszu wielkości słoniowych wachlarzy – wystarczy klimatyzacja.

Wyobraźmy sobie człowieka, który rano opuszcza Dubaj, gdzie temperatura przekracza 40 stopni, a wieczorem ląduje na Grenlandii, gdzie panuje dwudziestostopniowy mróz. W ciągu zaledwie kilku godzin doświadcza różnicy temperatur sięgającej 60 stopni. Jego organizm nie przeszedł żadnej ewolucyjnej przemiany. Nie wyrosło mu futro, nie zwiększyła się warstwa tłuszczu pod skórą, nie zmieniła się budowa narządów. Wystarczyło, że zamienił lekkie ubranie na zimową odzież i znalazł odpowiednie schronienie.

Niestety, większość pozostałych mieszkańców Ziemi nie ma tak komfortowej sytuacji.

---

Zwierzęta są często bardzo silnie związane z określonymi warunkami środowiskowymi. Przez tysiące, a niekiedy miliony lat ewolucji wykształciły przystosowania, które pozwalają im wykorzystywać konkretne źródła pokarmu, znosić określone temperatury i rozmnażać się w odpowiednich siedliskach.

Problem zaczyna się, gdy środowisko zmienia się szybciej niż organizmy są w stanie na te zmiany zareagować. Szczególnie dramatycznie widać to na przykładzie raf koralowych.

Dla człowieka różnica jednego czy dwóch stopni może wydawać się niewielka. Dla koralowców bywa granicą między życiem a śmiercią.

Przez miliony lat zwierzęta reagowały na zmiany klimatu między innymi przemieszczaniem się w rejony oferujące korzystniejsze warunki. Dziś na drodze migrujących zwierząt pojawiają się autostrady, miasta, osiedla, ogrodzenia i obszary intensywnie użytkowanych gruntów rolnych. Dawne połączenia między siedliskami zostają przerwane, a populacje coraz częściej funkcjonują w izolowanych fragmentach odpowiedniego środowiska. W rezultacie liczebność populacji spada, a w skrajnych przypadkach dochodzi do lokalnych wymierań lub nawet całkowitego wyginięcia gatunku.

A człowiek? Czy rzeczywiście jest bezpieczny?

---

Gdy przychodzą wyjątkowo intensywne ulewy, ulice zamieniają się w rzeki. Podczas długotrwałych fal upałów rośnie zapotrzebowanie na energię, a przeciążone systemy mogą ulegać awariom. Susze ograniczają dostępność wody, natomiast gwałtowne zjawiska pogodowe niszczą infrastrukturę, na której opiera się nasze codzienne życie.

Człowiek uniezależnił się od wielu bezpośrednich ograniczeń przyrody, lecz jednocześnie stworzył cywilizację, która jest od niej ogromnie zależna.

Współczesny mieszkaniec miasta nie musi wiedzieć, kiedy należy siać pszenicę, ile opadów potrzebuje kukurydza ani jakie temperatury sprzyjają dojrzewaniu ryżu. Idzie po prostu do sklepu i kupuje chleb, makaron albo ryż. Tymczasem wystarczy długotrwała susza w jednym z ważnych regionów rolniczych, katastrofalna powódź albo masowy rozwój szkodników, aby ten pozornie niezawodny mechanizm zaczął się zacinać. W krajach ubogich skutki mogą być dramatyczne – prowadzić do niedożywienia, głodu, migracji ludności i kryzysów humanitarnych.

W takich chwilach okazuje się, że nie jesteśmy aż tak niezależni od natury, jak lubimy sądzić. Problem polega na tym, że nawet najbardziej zaawansowana technologia nie zastąpi wszystkich procesów zachodzących w przyrodzie.

---

Nie wyprodukujemy w fabrykach zdrowych oceanów. Nie zastąpimy łatwo złożonych ekosystemów leśnych ani wszystkich usług świadczonych przez naturalne środowisko. Nie możemy również bez końca zwiększać zużycia zasobów, zakładając, że konsekwencje zawsze uda się rozwiązać za pomocą kolejnego wynalazku.

I znów jesteśmy na kamienistej plaży… Może więc największym osiągnięciem naszego gatunku nie będzie kolejny wynalazek pozwalający jeszcze skuteczniej odgrodzić się od przyrody, lecz umiejętność takiego korzystania z jej zasobów, aby nie niszczyć podstaw własnego istnienia. Bo chociaż potrafimy spacerować po kamienistej plaży w najwygodniejszych butach świata, to wciąż pozostajemy mieszkańcami tej samej planety co mewa, krab i wszystkie pozostałe zwierzęta.

A na razie nie mamy drugiej planety, na którą moglibyśmy się przeprowadzić, gdy ta pierwsza przestanie być dla nas gościnna.

Aleksander Niweliński

Mgr inż. zootechnik, zatrudniony w Zoo w Krakowie w latach 1975–1997, od 1990 r. – z-ca dyrektora ds. hodowlanych. W latach 1997–2014 dyrektor Zoo w Płocku, następnie – 2014-2015 – dyrektor Zoo w Poznaniu. Staże zawodowe w ogrodach zoologicznych w Brazylii, Holandii, Niemczech, Austrii i Stanach Zjednoczonych. Przedstawiciel Polski w Radzie Europejskiego Stowarzyszenia Ogrodów i Akwariów (EAZA Council). Przewodniczący Rady Dyrektorów Polskich Ogrodów Zoologicznych w latach 2013-2015, obecnie honorowy członek Rady. W latach 2001-2015 członek ARTAG – Zespołu Doradczego EAZA ds. Hodowli Gadów i Płazów. Biegły Ministerstwa Środowiska ds. fauny ex situ. Zajmuje się doradztwem z zakresu żywienia i hodowli zwierząt, opracowywaniem ekspertyz przyrodniczych oraz fotografią przyrodniczą. Autor 32 publikacji i tłumaczeń naukowych.

Udostępnij artykuł: