Jest wiele niezwykłych matek. Jedna odda życie jako… lunch dla dziecka. Dla drugiej przeciwnie – to ono może być posiłkiem

Od orangutanów po koale i pająki – świat zwierząt pokazuje, że macierzyństwo ma wiele twarzy. Czasem wzruszających, czasem… lekko niepokojących. Ale spokojnie – to nie „złe wychowanie”, tylko ewolucja robiąca swoje.

Od orangutanów po koale i pająki – świat zwierząt pokazuje, że macierzyństwo ma wiele twarzy. Czasem wzruszających, czasem… lekko niepokojących. Ale spokojnie – to nie „złe wychowanie”, tylko ewolucja robiąca swoje.

I chociaż możemy krytykować „najgorsze” – naszym zdaniem – matki na świecie, przedziwne ewolucyjne style wychowawcze zazwyczaj służą ich gatunkowi. Toteż trudno byłoby tu dokonywać jakichkolwiek porównań, choć ludzka mentalność narzuca nam często myślenie o pierwszeństwie ludzi nad światem zwierząt. Dzisiaj porozmawiamy o matkach, ale nie takich zwykłych, tylko takich, przy których wasza mama wygląda jak… wyluzowana influencerka z kawą latte.

Choć lubimy myśleć, że to ludzkie matki mają najtrudniej (bo nieprzespane noce, kredyty i zebrania w szkole), to świat zwierząt szybko sprowadza nas na ziemię.

Wielu z nas uważa, że ludzkie dzieci są najbardziej zależne od swych matek i łączących je z nimi więzi. To rzeczywiście niezwykle silna więź i ogromne oddanie pełne wyrzeczeń ze strony matki, która dla dobra swojego dziecka poświęca wiele, niemal bez granic. A jednak ludzkie matki mogą przynajmniej na krótki czas opuszczać swoje dzieci. W świecie zwierząt możemy znaleźć przykłady niezwykłych rekordów oddania i poświęcenia dla potomstwa, które mogłyby wpłynąć na nasz, często schematyczny sposób myślenia. Bo jednak mało kto z nas musi… oddać życie jako lunch dla swoich dzieci.

Pośród ponad 1,5 miliona dotychczas opisanych gatunków zwierząt istnieje wiele troskliwych matek. Kilka wspomnianych poniżej gatunków może wywołać rozmaite reakcje i opinie.

Matka, która zapewnia wszystko

Te niezwykłe matki zapewniają swoim potomkom wszechstronną edukację. A ponieważ orangutany są zazwyczaj zwierzętami samotnymi, więź między matką a dzieckiem jest szczególnie ważna. Oprócz opieki nad niemowlętami matki orangutanów budują każdej nocy nowe łóżeczka na drzewach, w których mogą spać z dzieckiem. Jest to ponad 30 tysięcy łóżek zbudowanych w ciągu całego życia. IKEA mogłaby się uczyć.

Samice orangutanów rodzą mniej więcej co osiem lat, co oznacza, że czas, jaki spędzają z potomstwem jest wystarczający, a zarazem niezbędny. Młode orangutany uczą się od swoich matek wszystkiego, co muszą wiedzieć – posługiwania się narzędziami (na przykład w celu zrywania owoców z drzew, bądź wyciągania owadów z ich kryjówek), poszukiwania pożywienia, budowania gniazd i rozwijania kluczowych zmysłów, takich jak wzrok, dotyk i smak – to umiejętności, których młode orangutany nie mogłyby nabyć bez bliskiego nadzoru rodzicielskiego.

Nic więc dziwnego, że większość samic orangutanów nie rodzi kolejnego dziecka, dopóki ich maluch nie skończy około ośmiu lat.

Na koniec, kiedy orangutany w końcu opuszczają gniazdo, wiadomo, że do 15–16 roku życia okazjonalnie „odwiedzają” swoje matki.

Słonie – prawdziwy matriarchat

Słoniątko jest pilnowane przez całe stado, a jeśli zostanie sierotą, zostaje natychmiast adoptowane przez resztę stada. Każda z samic w stadzie jest gotowa pomagać i bronić każdego słoniątka, które będzie w potrzebie.

Więź między słonicą a jej młodym jest niezwykle silna i nietrudno zrozumieć, dlaczego. Te niezwykłe matki noszą swoje młode przez 22 miesiące, co czyni okres ciąży słonia najdłuższym spośród wszystkich gatunków ssaków. Po tak długiej ciąży słonie rodzą młode, które najczęściej ważą około 100 kilogramów lub więcej.

Słonie zazwyczaj nie wychowują swoich młodych samotnie, prosząc inne samice w stadzie – zwane „allomatkami” – o pomoc w ochronie i prowadzeniu potomstwa. Tworzą jednak głębokie więzi z młodymi, opiekując się nimi latami i wspierając je w miarę dorastania. Matki słoni są niezwykle opiekuńcze, a młode samice pozostają ze swymi matkami do końca życia, pomagając w wychowaniu młodszego pokolenia. Słonie są przykładem, że macierzyństwo nie musi być samotną podróżą; sukces jest efektem pomocy całego stada.

W stadach matriarchalnych, takich jak stada słoni, wszystkie słonice – allomatki, są częścią kręgu troskliwej opieki, w którym młode jest wychowywane przez całą grupę.

Słonie również opłakują swoich zmarłych. Pogrążona w żałobie po stracie młodego matka przez kilka dni jest osowiała i przygnębiona. W tym czasie całe stado przygotowuje prawdziwy pochówek zmarłego. Samice zbierają liście i gałązki, aby przykryć ciało zmarłego. Nawet po latach obserwowano słonie ponownie odwiedzające miejsce, w którym zginął jeden z członków ich stada.

Sumienna mama

Jak wiadomo, podstawą pożywienia dorosłych koali są liście eukaliptusa, zawierające substancje toksyczne. Młode koale rodzą się maleńkie i ledwo uformowane, ważąc nie więcej niż 0,5 g. Nowonarodzone młode wpełza do torby matki, gdzie przebywa przez kolejne siedem miesięcy. Do tej pory żywiło się wyłącznie mlekiem matki, ale musi przejść na kolejną dietę. I zaczyna się… kulinarna ciekawostka.

Młode musi nauczyć się jeść toksyczne liście eukaliptusa, więc mama serwuje mu specjalną „papkę”. Powiedzmy tylko tyle: składniki są… bardzo naturalne. Papka to pieczołowicie produkowana przez matkę substancja wytwarzana częściowo z jej odchodów, a ściślej z substancji pochodzącej z jelita ślepego. Papka ta jest bardziej płynna niż zwykłe odchody i jest pełna bakterii, które przygotowują jelita młodego koali do diety eukaliptusowej.

Tę substancję młode zjada z kloaki matki pod jej ścisłym nadzorem. Matki koali słyną z ogromnego poświęcenia, jakie wkładają w odchowanie młodych, a następnie przygotowanie ich do ciężkostrawnej toksycznej diety.

Orka – supermatka

Orka, szczytowy drapieżnik oceanów, to jedyny znany gatunek na świecie, w którym dorosłe dzieci (zwłaszcza synowie) zostają z mamą przez całe życie. A mama dalej pomaga, karmi i ogarnia sprawy. Samice orek zazwyczaj rodzą tylko jedno młode, mniej więcej raz na pięć lat. Okres ciąży u orek trwa od piętnastu do osiemnastu miesięcy, a ich nowonarodzone młode, zwane cielętami, żywią się mlekiem matki przez rok do dwóch, zanim nauczą się polować.

Mleko orki jest bardzo gęste i bogate w tłuszcz, co pomaga młodym rosnąć i wytwarzać grubą warstwę tłuszczu, zapewniającą im ciepło w chłodnych wodach.

Nawet gdy młode są już dorosłe, matki orek w dalszym ciągu chronią je i znajdują dla nich pożywienie. Powtórzę: u orek występuje niezwykle silna więź rodzicielska, w której dorośli synowie całe życie spędzają z matkami. Samice mogą żyć nawet 90 lat i pomagają dorosłym synom przetrwać. Według informacji z „New Scientist”, samice orek pomagają im znaleźć pożywienie i bronią podczas potyczek między orkami.

Ich oddanie potomstwu jest wręcz niezwykłe. W 2018 roku świat obserwował orkę południową o imieniu Tahlequah, która niosła martwe młode przez siedemnaście dni i przepłynęła z nim ponad 1600 kilometrów.

Matka zastępcza

Pisklę kukułki wykluwa się często przedwcześnie i wyrzuca jaja gospodarza, zanim się wyklują. A nieświadoma matka zastępcza skupia się wyłącznie na jego wychowaniu. Brzmi jak dramat rodzinny? Może. Ale działa.

Trudno jednak powiedzieć, czy kukułczy styl wychowania jest uważany za lenistwo, czy za błysk geniuszu. Kukułki są określane jako „pasożyty lęgowe”, atakujące gniazda innych gatunków, aby podmienić jedno z jaj żywicieli na swoje, oszukując żywiciela, aby opiekował się ich potomstwem. W ten sposób kukułki oszczędzają energię i nie muszą budować gniazd, wysiadywać jaj ani karmić piskląt. W rzeczywistości, gdy inne ptaki wychowują swoje młode, dorosłe kukułki rozpoczynają migrację do Afryki wcześniej.

Matka kocha najsilniejszego

W niektórych przypadkach zaobserwowano nawet, że matka karmiła martwym pisklęciem pozostałe przy życiu młode. Choć w ludzkim rozumieniu tego słowa nie są to metody „wychowawcze”, są jednak bardzo skuteczne w wychowywaniu pojedynczego silnego potomstwa poprzez „poświęcanie” słabszego, dzięki czemu ocalałe młode będzie dobrze odżywione i zdolne do życia. To brutalne, ale skuteczne.

Czarny orzeł jest uważany za „obowiązkowego kainistę”, co oznacza, że starsze rodzeństwo zwykle zabija młodsze (w ponad 90 proc. obserwowanych gniazd) poprzez bezpośredni atak lub zagłodzenie (zabieranie pożywienia przez silniejsze pisklę). Agresja może trwać do 70 dni po wykluciu. Odnotowano jedynie kilka przypadków dwóch zdrowych młodych wychowanych w jednym gnieździe. Zjawisko to bywa obserwowane u sów, wydrzyków i niektórych orłów.

Zapobiegliwa mama

Po wykluciu się z jaj matka wynosi każdą kijankę pojedynczo na wysokość nawet do 30 metrów w górę drzewa w poszukiwaniu odizolowanych maleńkich zbiorników wodnych wśród liści i gałęzi, w których kijanki będą mogły dorastać. Wysoko na drzewach matka żaba szuka bezpiecznych wodnych zagłębień i żłobków w liściach dla każdego potomka. Następnie matka wraca, składa kolejne jaja i karmi swoje potomstwo własnymi, niezapłodnionymi jajami przez kolejne sześć do ośmiu tygodni ich rozwoju, każdorazowo odbywając długą dla niej wędrówkę.

Proces ten trwa aż do przemiany kijanek w żaby, gdy będą gotowe do samodzielnego życia. Ta mała żabka to prawdziwy logistyczny ninja.

Smok z Komodo – matka kanibal

Bez opieki rodzicielskiej i z drapieżnikami na każdym kroku młode warany z Komodo rozpoczynają życie z jasną lekcją przetrwania: trzymaj się z dala od matki, inaczej ryzykujesz. To taka… bardzo szybka lekcja samodzielności.

Matka z własnym domem dla dzieci

Niektóre matki są tak dobre, że dla dobra swoich dzieci głodzą się nawet na śmierć. Afrykańskie pielęgnice nie tylko składają ikrę, ale wręcz noszą ją ze sobą… w pyszczku. To całkiem skuteczny sposób na ochronę przed drapieżnikami, ale ma swoją cenę. Przez kilka tygodni matki nie jedzą, bo… mają pełne usta potomstwa.

Ofiarna matka

Matki ośmiornic poświęcają się jeszcze bardziej niż pielęgnice – głodzą się na śmierć. Składają cenne jaja, ok. 200 tysięcy w jednym rzucie, w bezpiecznych miejscach, takich jak jaskinie, a nawet porzucone butelki. Stale im towarzyszą, chroniąc i troszcząc się o nie. Oczyszczają je z pasożytów, natleniają, delikatnie przepuszczając nad nimi niewielki strumień wody i poruszając nimi. Nie daje im to czasu na polowanie, a kiedy jaja się wyklują, są tak osłabione, że są u progu śmierci.

MAMA, KTÓRA DAJE Z SIEBIE WSZYSTKO – MATRIFAGIA

Zagłodzenie się na śmierć dla dobra młodych to niezwykłe poświęcenie. A co, jeśli matka ofiarowuje siebie jako pierwszy posiłek dla potomstwa? To właśnie robi samica sidlisza piwnicznego, pająka występującego również w Polsce.

To naprawdę przerażający los. To zjawisko znane jako matrifagia, gdzie matka jest zjadana przez swoje młode, występujące czasem również u skorków i u niektórych tropikalnych gatunków pająków.

Całe zjawisko trwa 1-2 dni. Brzmi jak horror, ale dla pająków to całkiem rozsądna strategia.

Podsumowanie

Patrząc na to wszystko, trudno powiedzieć, która matka jest „najlepsza”. Natura nie pyta o opinię. Trudno krytykować zjawiska wynikające z postępu ewolucji, a jest to proces adaptacji organizmów do zmieniających się warunków środowiskowych, a nie liniowy ruch do „doskonałości”. Bo natura nie działa według naszych zasad. Nie chodzi o bycie miłym. Chodzi o skuteczność. A ewolucja? Ona nie dąży do perfekcji – tylko do przetrwania.

I to jest moment, w którym możesz powiedzieć: „w sumie… nie jest tak źle”. Więc następnym razem, gdy pomyślisz, że masz ciężko, pamiętaj: przynajmniej nikt nie próbuje cię zjeść na śniadanie. Ale ewolucja człowieka trwa nieustannie…

Źródło zdjęcia na górze strony: Pixabay

Aleksander Niweliński

Mgr inż. zootechnik, zatrudniony w Zoo w Krakowie w latach 1975–1997, od 1990 r. – z-ca dyrektora ds. hodowlanych. W latach 1997–2014 dyrektor Zoo w Płocku, następnie – 2014-2015 – dyrektor Zoo w Poznaniu. Staże zawodowe w ogrodach zoologicznych w Brazylii, Holandii, Niemczech, Austrii i Stanach Zjednoczonych. Przedstawiciel Polski w Radzie Europejskiego Stowarzyszenia Ogrodów i Akwariów (EAZA Council). Przewodniczący Rady Dyrektorów Polskich Ogrodów Zoologicznych w latach 2013-2015, obecnie honorowy członek Rady. W latach 2001-2015 członek ARTAG – Zespołu Doradczego EAZA ds. Hodowli Gadów i Płazów. Biegły Ministerstwa Środowiska ds. fauny ex situ. Zajmuje się doradztwem z zakresu żywienia i hodowli zwierząt, opracowywaniem ekspertyz przyrodniczych oraz fotografią przyrodniczą. Autor 32 publikacji i tłumaczeń naukowych.

Udostępnij artykuł: