Zaginiony skarb z Płocka odnaleziony w Berlinie

W jednym z archiwów berlińskiej Staatsbibliothek odnaleziono fragment późnośredniowiecznego rękopisu, który okazał się prawdziwym skarbem polskiego dziedzictwa kulturowego.

To odkrycie, dokonane przez dr. Pawła Figurskiego, historyka z Polskiej Akademii Nauk, otwiera nowy rozdział w historii płockiej Biblioteki Wyższego Seminarium Duchownego, której zbiory zaginęły w burzliwych czasach II wojny światowej.

Pamięć o skarbach Płocka – Katalog Piekarskiego

Założona w XVII wieku biblioteka była jednym z najważniejszych ośrodków naukowych i duchowych w Polsce. Jej zbiory, liczące około 50 tysięcy tomów, obejmowały 80 średniowiecznych rękopisów, 422 inkunabuły (pierwsze druki z XV wieku) i tysiące starodruków z XVI i XVII wieku. Wśród nich były dzieła wybitnych bibliofilów, takich jak biskup płocki Piotr Dunin-Wolski czy Wawrzyniec Goślicki, a także księgi przejęte z bibliotek skasowanych zakonów, m.in. jezuitów i benedyktynów.

Niestety, w czasie niemieckiej okupacji zbiory te zostały zrabowane i wywiezione do Królewca, a później ich ślad zaginął. Jednym z niewielu świadectw ich istnienia był przedwojenny katalog, sporządzony przez dr. Kazimierza Piekarskiego z Biblioteki Narodowej.

Hymn „Gaude, Mater Polonia” – zaskakujące odkrycie

Odnaleziony fragment rękopisu, który trafił do Berlina zawiera m.in. unikatowy przekaz hymnu „Gaude, Mater Polonia” ku czci św. Stanisława, jednego z patronów Polski. Hymn ten, zwany „pieśnią ojczyźnianą”, od wieków towarzyszył Polakom podczas ważnych wydarzeń historycznych.

Berliński rękopis, datowany na XIV wiek, stanowi jedno z najstarszych świadectw tego utworu i różni się w kilku miejscach od wersji znanej z Antyfonarza Kieleckiego. Warto dodać, że Antyfonarz Kielecki jest jednym z najstarszych i najcenniejszych polskich rękopisów liturgicznych, zawierającym tekst Oficjum o Świętym Stanisławie autorstwa Wincentego z Kielc wraz z hymnem „Gaude Mater Polonia”. Został przepisany ok. 1372 r. „Berliński fragment nie tylko wzbogaca naszą wiedzę o hymnie, ale także potwierdza wielką wartość kulturową zaginionych zbiorów z Płocka” – mówi dr Figurski.

Płockie ślady w liturgii

Rękopis zawiera również unikatową litanię, w której wymienieni zostali święci związani z tradycją małopolską, m.in. św. Florian, św. Stanisław i św. Jadwiga Śląska. To wskazuje, że manuskrypt mógł powstać w diecezji krakowskiej, zanim trafił do Płocka.

Teksty w nim zawarte mają ogromne znaczenie dla badań nad średniowieczną liturgią i kulturą Polski.

Znaczenie odkrycia

Odnalezienie tego fragmentu w Berlinie to kolejny krok w odzyskiwaniu utraconego dziedzictwa. Znalezisko przypomina o tragedii płockiej biblioteki seminaryjnej, która w czasie II wojny światowej utraciła niemal cały swój zbiór. Odkrycie dowodzi, że przynajmniej część skarbów ocalała i może jeszcze wrócić do Polski.

Biblioteka gromadziła nie tylko księgi liturgiczne, ale także dzieła naukowe, filozoficzne i teologiczne. Jej kolekcje były uzupełniane przez setki lat dzięki mecenatowi duchowieństwa i lokalnych fundatorów.

Co dalej?

Fragment rękopisu z Berlina wymaga dalszych badań paleograficznych i liturgicznych, które mogą dostarczyć nowych informacji o jego pochodzeniu i znaczeniu. Specjaliści planują również wykorzystanie nowoczesnych technik, takich jak fotografia multispektralna, aby lepiej odczytać zniszczone fragmenty.

Dzięki temu odkryciu historia płockiej biblioteki ożywa na nowo. To symboliczny powrót do korzeni. Jak powiedział dr Figurski: „Każdy odnaleziony rękopis to kolejny rozdział naszej historii, który możemy napisać od nowa”.

---

Korzystałem z:

„Nieznany przekaz tekstu 'Gaude, Mater Polonia’ w odnalezionym fragmencie rękopisu z Płocka”, Paweł Figurski, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk

„Katalog zaginionego zbioru inkunabułów z Biblioteki Seminarium Płockiego wydany przez BN”

Udostępnij artykuł: