Tu się uczyli, pracowali, wychowywali dzieci, przemierzali płockie ulice. Nagle ich świat przestał istnieć. Zostały ostatnie zdjęcia

Płock, Wzgórze Tumskie, widok na Wisłę, na koronie skarpy Chawa i Abram Papierczykowie. Obok Chawa z córką Rachelką i dziadkiem Ickiem Grosmanem – tu dedykacja: „Na pamiątkę dla rodzeństwa i mężowi, dla Was, niezapomnianych…”. Te i inne fotografie obejrzycie na wyjątkowej wystawie.

W tym roku przypada 85. rocznica deportacji Żydów z płockiego getta. W związku z tą rocznicą Fundacja Nobiscum przygotowuje wystawę, która będzie prezentowana w siedzibie Archiwum Państwowego w Płocku – partnera tego wydarzenia.

Projekt otrzymał dofinansowanie Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce.

Jutro – likwidacja płockiego getta oczami jej świadków

Współtworzyli historię naszego miasta przez ponad 700 lat

Płock przed II wojną światową był miastem wielokulturowym, zamieszkałym przez około 33 tys. osób, w tym 8,7 tys. Żydów, stanowiących ponad 26 proc. ogółu mieszkańców.

Z miastem było związanych wiele znanych osób pochodzenia żydowskiego. Należeli do nich m.in.: Edward Flatau (1868–1932) – jeden z najwybitniejszych lekarzy-neurologów i uczonych polskich, Stefan Themerson (1910–1988) – awangardowy twórca filmowy, pisarz, myśliciel, zasłużony dla kultury polskiej i angielskiej, Nachum Sokołow (1859–1936) – uważany za jednego z ojców ruchu syjonistycznego, Izaak Grünbaum (1879–1970) – poseł na Sejm Ustawodawczy i Sejm I, II i III kadencji II RP oraz jeden z sygnatariuszy deklaracji niepodległości Izraela.

W Płocku przed wojną działały aktywnie liczne żydowskie ugrupowania polityczne, stowarzyszenia i związki, m.in. Biuro Syjonistyczne i Organizacja Syjonistów Ortodoksów Mizrachi, Towarzystwo Kursów Wieczorowych Żydowskich, Płockie Żydowskie Muzyczno-Literacko-Dramatyczne Towarzystwo Hazomir, Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe Tarbut, Auxilium Academicum Iudaicum i Żydowskie Stowarzyszenie Gimnastyczno-Sportowe Makabi. Funkcjonował tu Szpital Żydowski im. Izaaka Fogla, Żydowskie Towarzystwo Dobroczynności oraz Przytułek dla Starców i Kalek wyznania mojżeszowego im. małżonków Flatau.

Istniało tu dobrze rozwinięte szkolnictwo żydowskie. W okresie międzywojnia w mieście działała m.in. Prywatna Religijna Szkoła Powszechna w Płocku Isoda Tora, cheder Mizrachi oraz Talmud-Tora. Przy ulicy Kolegialnej 28 funkcjonowało Żydowskie Koedukacyjne Gimnazjum Humanistyczne.

Płoccy Żydzi – Izydor Sarna oraz Izaak, Czesław i Fabiusz Margulies – byli właścicielami dwóch największych fabryk maszyn rolniczych. W Płocku znane były młyny Jakuba Józefa Głowińskiego, Abrama Libera Kenigsberga, Abrama Pantofla i Hersza Chaima Hamburgiera oraz Izydora Wassermana, Wulfa Guzika i Icka Jakuba Firstenberga. Poważną rolę w płockiej gospodarce spełniał tartak Majera Lichtensztajna, skład drzewa i węgla rodziny Rotmanów, skład materiałów budowlanych braci Flaksów, fabryka mydła Szechtmanów oraz olejarnia Szperlingów.

Życie religijne płockich Żydów skupiało się wokół Wielkiej Synagogi przy ulicy Synagogalnej – w jej murach odbywały się uroczyste nabożeństwa m.in. z okazji imienin Ignacego Mościckiego, Święta Morza czy rocznicy wymarszu Legionów Polskich, a także szkoły żydowskiej przy ulicy Kwiatka 7, która stanowiła siedzibę Zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Płocku. W mieście funkcjonowały także liczne modlitewnie, z których część stanowiła centrum życia społeczności chasydów.

Wybuch II wojny światowej sprawił, że świat płockich Żydów, współtworzących historię naszego miasta przez ponad 700 lat, przestał istnieć.

“Dla Was, niezapomnianych…”

Wystawa „Dla Was, niezapomnianych…”, przygotowana przez Fundację Nobiscum, przybliży i upamiętni wybrane żydowskie rodziny związane z Płockiem. Opowie o ludziach, którzy tworzyli nasze miasto. Tu się uczyli, pracowali, wychowywali dzieci, mieszkali dłużej lub krócej, przemierzali ulice, dzielili radości i troski dnia codziennego. Choć czasem nie pozostało po nich wiele śladów w dokumentach archiwalnych, to wciąż spoglądają na nas ze zdjęć zachowanych w archiwach rodzinnych swoich potomków: Arieh Bomzona, Sandry Brygart Rodriguez, Helene Armand, Guya Shapira, Roberta Winogrona, Anat Geffen, Izzy’ego Greenspana, Itaia Vishni, Amosa Bera, Haliny Hylander-Tureniec.

Jednym z takich zdjęć jest fotografia przedstawiająca Chawę Papierczyk z domu Lichtensztajn z córką Rachelką i dziadkiem Ickiem Grosmanem. Zdjęcie zostało opatrzone datą „13 czerwca 1940 roku” i dedykacją: „Na pamiątkę dla rodzeństwa i mężowi, dla Was, niezapomnianych…”.

Jest jeszcze jedno. Na tle budynku, w śniegu, stoi sześć osób. 29-letnia Chawa. Na jej twarzy maluje się uśmiech. Wszystkie zachowane zdjęcia Chawy przedstawiają ją jako radosną, uśmiechniętą kobietę. Przed nią stoi Rachelka z rączkami ukrytymi w mufce i wielkimi pomponami przy płaszczyku. Ma niecałe cztery lata. Mama i córka pozują w towarzystwie babci, mamy Chawy – Bajli, oraz jej dziadka Icka. Na płaszczach Chawy i Icka, z lewej strony piersi, widoczne są naszyte okrągłe łaty. „Abramie! Niech Ci to zdjęcie ulży w cierpieniach ku tęsknocie do nas!” – pisze Chawa na ostatniej fotografii, którą otrzymał z rodzinnego miasta jej mąż. Data: 9 stycznia 1941 roku. Niewiele ponad miesiąc przed likwidacją getta. To ostatni ślad Chawy i Rachelki Papierczyk.

Wydarzenia w ramach obchodów 85. rocznicy deportacji Żydów z płockiego getta

Dwujęzycznej wystawie planszowej „Dla Was, niezapomnianych…” towarzyszyć będą dokumenty z bogatych zbiorów Archiwum Państwowego w Płocku, przybliżające dzieje płockich Żydów latach 1939-1945, wyselekcjonowane i przygotowane przez starszego kustosza Magdalenę Młodziejewską. Fundacja Nobiscum przygotowała także okolicznościową broszurę, dzięki wsparciu Forum Dialogu, która będzie dystrybuowana w dniach 20-21 lutego, oraz nową bazę danych udostępnioną na stronie jewishplock.eu, w której znajdą się imiona i nazwiska ponad 6 tys. płockich Żydów, opracowane na podstawie dokumentów archiwalnych z okresu II wojny światowej.

Uroczyste otwarcie wystawy „Dla Was, niezapomnianych…” będzie miało miejsce 20 lutego o godzinie 12 w siedzibie Archiwum (ul. Kazimierza Wielkiego 9b). Ze względu na ograniczoną liczbę miejsc, na otwarcie wystawy obowiązują zaproszenia (w tej sprawie prosimy o kontakt na adres email: gabriela.nowak@fundacjanobiscum.eu).

Wystawa będzie ogólnie dostępna dla zwiedzających od 23 lutego, w godzinach pracy Archiwum Państwowego w Płocku, od poniedziałku do piątku.

Gabriela Nowak-Dąbrowska

Współzałożycielka i wiceprezeska Fundacji Nobiscum. Razem z mężem Piotrem nominowana do tytułu Płocczanina Roku 2020 – za nieustępliwe dążenie do przywrócenia zbiorowej pamięci o przedwojennych sąsiadach, których w zdecydowanej większości pochłonął Holocaust. Strona internetowa Fundacji – JewishPlock.eu – zawiera mnóstwo zdjęć, życiorysów i opowieści. Zawartość tej witryny, jak i materiały do wydań drukowanych opisujących żydowski Płock to w większości plon benedyktyńskiej pracy pani Gabrieli, jej kwerend po archiwach całej Polski i nie tylko.

Fot. ze zbiorów Fundacji Nobiscum

Udostępnij artykuł: